The Christian Science Monitor

Việt Nam Ăn, Ngủ, và Mơ mộng trên những chiếc Xe máy

Bài của Patti McCracken

Tháng 10/01, 2008

 

Bằng chứng về bệnh loạn trí "mô-tô": Một gia đ́nh bốn người cưỡi trên một chiếc xe chạy quá tốc độ trong lúc cùng ăn một giỏ gà rán.

 

Thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam

 

Tôi đứng ngay bên ngoài cửa hàng, dựa vào khung cửa chờ giao nhận hàng. Trên bề mặt vỉa hè nứt nẻ trước mặt tôi là một người đàn ông ngủ ngay trên yên chiếc xe máy của ông, đôi cánh tay ông khoanh ngang trên ngực, chân ông duỗi dài gác lên tay lái xe. B́nh tâm ch́m vào trong giấc ngủ giữa ban ngày, ông bị vây bọc bởi những âm thanh điên cuồng chói tai trên đường phố, nơi có từng đàn xe máy khổng lồ đổ tới với trọng tải tối đa, lao nhanh theo đủ các hướng với đủ kiểu, chẳng quan tâm chú ư ǵ tới các bảng hiệu đi đường, đèn tín hiệu xe, hay thậm chỉ một chút ít trật tự.

 

Quan sát ông ta, theo cái cách không bị ảnh hưởng ǵ như thế, có lẽ ông có thể chợp mắt được giữa một cuộc loạn đả, tôi một lần nữa phải sững sờ bởi cảnh chợ vỡ tới quái dị của thứ văn hóa "mô-tô" ở Việt Nam này; một khung cảnh hỗn loạn ồn ào mà đơn giản chỉ là những âm thanh nhộn nhạo vô tội đối với cư dân địa phương.

 

Tôi phải trông chừng khi có vài chiếc xe máy vọt lên vỉa hè, lanh lẹ né tránh những đám người đi bộ và biến tuyến vỉa hè của thành phố này thành một làn đường nhỏ cho xe qua lại. Nổi lên trong ḍng người xe chuyển động này là một tài xế "mô-tô" chất đầy trên xe những chiếc hộp đựng thiết bị máy tính, anh ta lạng lách ṿng tránh người đàn ông đang ngủ và các thứ đồ trưng bày khác trên vỉa hè. Anh ta có vẻ như đang lái xe về phía cửa hàng tôi đang đứng. Tôi chợt ṭ ṃ, phân vân không biết khi nào th́ tay tài xế này sẽ dừng xe, hay anh ta có dừng không. Tôi vội vàng đứng né sang một bên để nhường chỗ khi anh ta lựa thế đưa chiếc xe đến trước ngưỡng cửa, chỉ chớm vào bên trong cửa hàng y như một dấu chấm. Đối với một người ngoại quốc, h́nh ảnh này thật ngoạn mục. C̣n người Việt Nam th́ coi đó là một chuyện b́nh thường như hương vị vanilla người ta vẫn thường làm.

 

Với người Việt Nam, một chiếc xe máy không phải chỉ là một phương tiện giao thông, mà nó c̣n là một thứ chân tay nhân tạo được điều khiển bằng máy móc. Một bức thảm biết bay. Một chiếc phản lực cơ cá nhân, có thể đưa họ đi từ những căn pḥng khách (nơi mà nhiều người dùng chứa xe máy luôn) tới ngưỡng cửa của bất cứ ngôi nhà nào. Chân cẳng là những thứ hỗ trợ cho việc di chuyển, chỉ được sử dụng như là một phương sách cuối cùng.

 

Và những chiếc mô tô nhung nhúc chạy qua các con phố và lao lên những vỉa hè, len lỏi và nhấn c̣i, né tránh và quay ngoắt, thường vụng về cùng với những thứ như là tấm kính, cánh cửa, các đồ dùng trong gia đ́nh, và thậm chí kéo theo sau cả những thiết bị sân khấu.

 

Số lượng xe máy đang tiếp tục tăng lên tại Việt Nam và giờ đây nó xấp xỉ 20 triệu chiếc, theo như Ngân hàng Thế giới cho biết. Thành phố Hồ Chí Minh (trước đây gọi là Sài G̣n) có 3 triệu chiếc - cứ khoảng hai người th́ có một chiếc xe máy. Không c̣n nghi ngờ ǵ nữa, phần lớn nhất trong số xe máy di chuyển trên đường phố Việt Nam được gọi là "mô tô", là thứ mô tô cỡ nhỏ dung tích máy từ 50 đến 400cc.

 

* * *

 

Tôi đă có chuyến viếng thăm lần đầu và lưu lại khá lâu ở VN cách đây hơn ba năm. Ngày qua ngày, tôi có thể ngắm nh́n - qua cửa sổ taxi - cái sân khấu xoay vần đến chóng mặt của xe cộ lưu thông trên phố. Từ nơi ẩn nấp trên băng ghế sau, tôi có thể ghi chép chút ít cho ḿnh về những chiếc xe hai - và ba bánh - qua lại quanh ḿnh, kéo theo hàng hóa - những chiếc xích lô chở đầy dừa; những chiếc xe đạp cũ kỹ phồng lên với những giỏ thịt tươi sống; các tài xế xích lô dận lên bàn đạp với những sợi xích bánh răng quá khổ; và hết lượt xe máy này đến xe máy khác chở nặng trĩu những chiếc tủ sách lớn cỡ 2 mét, các dàn máy nghe nhạc, tủ lạnh, những chiếc thang gấp, TV, những giỏ cần xé gà đă vặt lông, những thùng nhựa đựng cá sống, và những vỏ ruột xe.

 

Những siêu người hùng giao hàng này có thể chuyên chở được các bộ phận của những ṭa nhà cỡ nhỏ trên một thứ không lớn hơn chiếc xe Vespa. Những chiếc xe hơi có thể ḅ một cách khó khăn dọc theo các con phố đông nghẹt của thành phố, thế nhưng cả ḍng sông những mô tô và các loại xe cộ đă được cải biến cuộn chảy mau lẹ xung quanh chúng. Qua tầm nh́n của ḿnh từ trong taxi, tôi cảm thấy như ḿnh là một khán giả bị rơi tơm vào giữa một đám diễu hành.

 

Một cảnh báo của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ đọc nghe như là một bản tin toàn những điều cấp bách, nó nhắc nhở người Mỹ hăy đề pḥng những chiếc xe máy nguy hiểm không được điều khiển cẩn thận: "Ḍng xe cộ di chuyển về bên phải, tuy nhiên nhiều lái xe thường chạy theo hướng ngược chiều với người khác. C̣i xe được sử dụng liên tục, thường là không có lư do ǵ rơ ràng. Bên ngoài các thành phố, gia súc lấn phần đường của xe cộ. Những người lái xe không tuân thủ các nguyên tắc giao thông căn bản và có rất ít thái độ tôn trọng luật giao thông ... hầu hết người Việt Nam dùng xe máy; thường th́ cả một gia đ́nh cưỡi trên một chiếc xe."

 

Gần cuối những tuần đầu tiên ở Việt Nam này, người thông dịch của tôi, anh Thiên, đă thuyết phục tôi rằng yên tâm để anh ta chở tôi trên chiếc xe gắn máy của ḿnh.

 

"Trời đang mưa. Và chỉ cách đây hai đường phố thôi," anh nói. "Ông đừng lo, tôi lái xe chậm thôi."

 

Tôi nhổm lên và túm chặt vai anh. Trước khi Thiên lái xe đi được khoảng nửa thước, chúng tôi bị chặn ngang bởi một chiếc mô tô đang đổi hưởng rẽ vào một con đường trước mặt. Không có ǵ ghê hơn là sự va chạm của những bánh xe, và cả hai người cầm lái đều gật đầu với nhau một cách lễ phép trước khi người thứ hai vội vă đi luôn, lẩn vào làn sóng xe cộ đang đến gần.

 

"Không sao, không sao," Thiện nói, cố trấn an tôi lần nữa. Tôi lại nắm chặt hơn.

 

Mặc dù các thành phố đă thống kê một con số đáng kể các vụ tai nạn, song tai nạn trên các đường cao tốc của nước này thậm chí tệ hơn. (80% các vụ tai nạn giao thông trên thế giới xảy ra ở Đông Nam Á, theo số liệu của Tổ chức Y tế Thế giới).

 

Tuy vậy, người Việt Nam vẫn có vẻ như không bận tâm về điều này. Nổi đam mê cuồng nhiệt của họ đối với xe máy vẫn c̣n cùng với thói phóng túng cảm tử như các phi công phong thần trước những luật lệ và an toàn giao thông. Cuối năm ngoái, một quy định bắt đội mũ bảo hiểm khi đi xe máy đă có hiệu lực. Trước đó, việc nh́n thấy một chiếc mũ bảo hiểm ở đây cũng tựa như phát hiện một con cá sấu Mỹ ở Bắc Cực. Và mặc dù các công dân tuân theo quy định này, vẫn có một tâm lư ác cảm với việc đội mũ xe máy. Đó là lư do v́ sao họ lại gọi chúng một cách nhạo báng là nồi cơm điện.

 

* * *

 

Kể từ chuyến viếng thăm Việt Nam đầu tiên đó, tôi đă trở lại đây vài lần. Một buổi chiều tháng Sáu, tôi bước ra khỏi khách sạn của ḿnh và nhận thấy một vị khách người Úc đang ngồi bên bậc cửa ngắm nh́n đường phố.

 

"Thú vị quá, hả?" tôi hỏi khi nhận ra cái vẻ mơ màng của ông ta trước ḍng người xe chuyển động trên đường.

 

"Không thể tin nổi. Thật là kinh ngạc," ông nói. "Tôi đă có những kế hoạch đi ra ngoài tối nay, nhưng, tôi sẽ không đi đâu nữa cả. Tôi đă ngồi đây hơn một tiếng đồng hồ rồi và đúng là tôi không thể rời mắt khỏi cái cảnh này được."

 

Tôi bước nhanh vượt qua trước mặt ông khách người Úc đang quá ngạc nhiên mà không nói được tiếng nào và nhân tiện vẫy luôn một gă xe ôm. Anh ta rồ máy, vọt lên vỉa hè và hăm xe đúng sát giày của tôi. Lối phục vụ ngay trước mũi ngón chân của anh ta muốn cho thấy anh ta đang mở rộng năng lực phục vụ theo kiểu ở các siêu cường quốc đối với tôi, đảm bảo để cho tôi không phải bước thêm một bước không cần thiết nào nữa. Tôi nhảy lên xe, thắt dây đeo trên cằm cho cái "nồi cơm điện" của ḿnh và chúng tôi lên đường.

 

Tôi không hiểu nó tới từ đâu, cái ước muốn tự ném ḿnh vào trong sự ồn ào vô trật tự đầy hứng khởi này. Thế nhưng nó xảy ra trong cuộc hành tŕnh thứ hai của tôi tới Việt Nam, trong một chuyến trở về giữa đêm khuya trên xe máy được một anh bạn nhà báo mời. Nó có vẻ không được lịch sự khi nói lời từ chối. Và quá là hấp dẫn khách du lịch và người ngoại quốc, và đáng sợ để gọi một chiếc xe taxi một lần nữa. Và bản hợp xướng của các cư dân địa phương đă khích lệ tôi để quyết định chấp thuận. "Không phải lo! Chúng tôi sẽ chăm sóc ông!" họ reo lên.

 

Và tôi đă nhanh chóng cảm thấy bớt căng thẳng để được thanh thản trên những khúc vỉa hè huyên náo, nơi diễn ra những cảnh ăn uống, đánh bài, nhậu nhẹt, mơ mộng hăo huyền, tán gẫu, sửa chữa đồ đạc, âu yếm nhau, ngủ, cắt tóc, và ngồi lê đôi mách.

 

Khi đi bộ, tôi cảm thấy như một kẻ đang vượt qua một căn pḥng khách hết sức đông đúc. Khi đi xe máy, tôi bắt đầu bớt phải ôm chặt người cầm lái. Bộ dạng của tôi đă bớt cứng nhắc hơn. Tôi không c̣n gắng sức lội ngược ḍng, thú vui của tôi khi ngồi phía sau xe máy với cảm giác y như đi trong vùng mắt băo. Tôi bắt đầu chọn ngồi xe máy đi bất cứ khi nào có thể. Tôi dọc ngang thành phố bằng xe ôm, đúng ra là thêm một món hàng nữa đang được chở ngang thành phố. Nhưng thứ hàng hóa đó là tôi. Tôi gia nhập vào đám đông dân chúng. Tôi cũng giống như chúng tôi.

 

Vèo vèo dọc theo con phố, tôi ngắm nh́n khi những gă đi xe máy vọt qua tôi. Tôi bắt đầu ghi chú bằng giấy bút, ḱa đàng sau một chiếc xe gắn máy, những ǵ tôi nh́n thấy đang chuyển động: một gia đ́nh bốn người trên một chiếc xe máy lượn quanh với một thùng gà rán, một chồng hoa tang lễ được chở đi, một chàng lái xe máy với một thùng tôm sống khổng lồ hẹp giữa hai đùi anh ta.

 

Tôi quay phim video trong khi anh chàng xe ôm quay ngoắt 180 độ giữa ḍng xe cộ đang đi tới trên một cây cầu, rồi tôi tua băng lại để xem cảnh vừa quay, trong khi những chiếc xe máy khác vèo vèo sát bên cạnh làm tôi phải khép chặt hai gối lại.

 

Nh́n lại quá khứ, tôi phát hoảng về mối nguy hiểm mà ḿnh vừa trải qua. Việc đưa số phận ḿnh ra cho kẻ khác định đoạt đem tới nhiều điều hơn là một mạo hiểm nho nhỏ.

 

Giờ đây, nằm gác trên một cái bệ ḷ sưởi trong pḥng làm việc của tôi với một nửa cái thế giới bên ngoài là chiếc mũ bảo hiểm. Thỉnh thoảng tôi lại nhấc nó lên và thử đội lên, khoe nó với bạn bè và kể cho họ nghe những câu chuyện trên đường. Tôi và bộ trang phục người hùng thượng hạng, đều nép ḿnh an toàn trong nhà.*

 

Hiệu đính: Blogger Trần Hoàng

Bản tiếng Việt © Ba Sàm 2008

 

* Mời bấm xem video

 

 

* * * * *

 

The Christian Science Monitor

Vietnam eats, sleeps, and dreams on motorbikes

By Patti McCracken

October 1, 2008 edition

 

Evidence of “moto” madness: A family of four on a speeding cycle sharing a bucket of fried chicken as they go.

 

 

Ho Chi Minh City, Vietnam

 

I stood just outside the storefront, leaning against the door frame waiting for a delivery. On the fractured sidewalk in front of me, a man napped on the seat of his motorbike, his arms folded across his chest, his legs draped over the handlebars. Settled into his daytime slumber, he was cocooned from the mad cacophony of the street, where masses of motorbikes tipping with payload, sped about in all directions, dismissive of signs, signals, or even an iota of order.

 

Looking at him, so unaffected he could nap amid the free-for-all, I was once again stunned by the fantastic bedlam of Vietnam’s “moto” culture; a bedlam that is simply white noise to locals.

 

I watched as several motorbikes bumped up onto the sidewalk, nimbly dodging the droves of pedestrians and turning this city sidewalk into a traffic feeder lane. Out of the stream emerged a “moto” driver laden with boxes of computer equipment, who wove his way around the napper and the other sidewalk sideshows. He appeared to be driving toward the doorway I was standing in. I was curious, wondering when this driver would stop, or if he would stop. I quickly sidestepped to make room for him as he eased the bike over the threshold, only arriving at a full stop once inside the store. For a foreigner, this was breathtaking. For the Vietnamese, it was a plain-vanilla-ordinary thing to do.

 

To the Vietnamese, a motorbike is not just a vehicle, but a bionic limb. A magic carpet. A personal jet pack, able to propel them from their living rooms (where many park their bikes) to any doorstep. Legs and feet are backup forms of transport, used only as a last resort.

 

And packs of motos swarm through the streets and onto the sidewalks, weaving and honking, dodging and turning, often hulking with the likes of plate glass, doors, household appliances, and even amusement park props in tow.

 

The number of motorbikes continues to rise in Vietnam and there are now nearly 20 million of them, according to the World Bank. Ho Chi Minh City (formerly Saigon) has 3 million – about one motorbike for every two people in the city. By far, the largest portion of vehicles on the roads of Vietnam are “motos,” which are small engine – 50cc to 400cc – motorcycles.

 

• • •

I had my first extended stay in Vietnam more than three years ago. Day after day, I’d watch – through taxi windows – the dizzying theater of street traffic. From my back seat perch, I’d jot notes to myself about the two- and three-wheeled vehicles minnowing around me, heaving with cargo – coconut-laden rickshaws; old bicycles bulging with baskets of raw meat; cyclo drivers pedaling oversized spools of cable wiring; and motorbike after motorbike weighted down with six-foot bookcases, stereos, refrigerators, extension ladders, TVs, bushels of skinned chickens, plastic barrels of live fish, and rings of rubber tires.

 

These superheroes of delivery would transport items the size of small buildings on nothing bigger than a Vespa. Cars can barely crawl along the clogged city streets, but the river of motos and makeshift vehicles flow speedily around them. From my view inside the taxi, I felt like an onlooker who’d been plopped down into the middle of a parade.

 

A US State Department warning reads like an all points bulletin, cautioning Americans against murderous motorcycles on the loose: “The traffic moves on the right, although drivers often travel against the flow. Horns are used constantly, often for no apparent reason. Outside the cities, livestock compete with vehicles for road space. Drivers do not follow basic traffic principles and there is little adherence to traffic laws … most Vietnamese ride motorcycles; often an entire family rides on one motorcycle.”

 

Near the end of those first weeks in Vietnam, my interpreter, Mr. Thien, convinced me it would be OK to catch a ride with him on his moto.

 

“It’s raining. And it’s only two streets,” he said. “Don’t worry, I drive slowly.”

 

I climbed on and gripped his shoulders. Before Thien had driven half a yard, we were front-ended by a moto making a turn into oncoming traffic. It was nothing more than a kiss of wheels, and both drivers nodded respectfully at each other before the second driver sped off, soldiering into the surge of oncoming vehicles.

 

“It’s OK, it’s OK,” said Thien, trying to reassure me. My grip tightened considerably.


Although the cities rack up a considerable number of collisions, the country’s highways are even worse. (Eighty percent of the world’s traffic accidents take place in Southeast Asia, according to the World Health Organization.)

 

Yet, the Vietnamese seem unfazed. Their madness for motos remains, along with their kamikaze abandonment of road rules and safety. Late last year, a law mandating the use of helmets went into effect. Before then, seeing a helmet here was like spotting an alligator in the Arctic. And although citizens comply with the law, there remains an aversion to wearing helmets. Which is why they’re mockingly called rice cookers.

 

• • •

Since that first visit to Vietnam, I’ve returned several times. In June, I walked out of my hotel one afternoon to find an Australian guest sitting on the steps, staring out at the street.


“Interesting, huh?” I said, recognizing his traffic reverie.

 

“Unbelievable. Unbelievable,” he said. “I had plans to go out tonight, but, I’m not going anywhere. I’ve been sitting here for more than an hour and I just can’t take my eyes off it.”

 

I scuttled on past the dumbstruck Australian and handily flagged down a moto taxi driver. He revved his engine, popped up onto the sidewalk and braked at my shoes. His toe-front service meant he was extending his superpowers to me, ensuring I wouldn’t have to take one single extra unnecessary step. I got on, strapped my “rice cooker” across my chin and we were off.

 

I don’t know where it came from, this willingness to lob myself into the frenzied fray. But it happened on my second trip to Vietnam, when a late-night ride home was offered by a fellow journalist. It seemed rude to say no. And too touristic and foreign and fearful to call for a cab, yet again. And the chorus of locals egging me on sealed the deal. “Don’t be scared! We take care of you!” they shouted.

 

And soon I felt relieved to be free of the cluttered sidewalks where eating, card-playing, boozing, dealmaking, daydreaming, schmoozing, repairing, canoodling, sleeping, hair-cutting, and gossiping take place.

 

On foot I felt like a trespasser in a supremely crowded living room. On wheels, I began to loosen my grip. My posture softened. No longer bracing against the current, my spot on the back of the moto felt like the eye of the storm. I began to take motos whenever possible. I crisscrossed the city on moto taxis, just one more piece of cargo being ferried through town. This was it for me. I was joined with the masses. Me as we.

 

Zipping along, I watched as fellow motorbikers clipped past me. I began to note with pad and pen, there on the back of the bike, what I saw in motion: a family of four on a moto passing around a bucket of fried chicken, a stack of funeral wreaths being hauled, a driver with a huge bucket of live shrimp sandwiched between his legs.

 

I shot video while my driver u-turned into oncoming traffic on a bridge, then rewound to look at the footage, while other motos whizzed so close I had to squeeze in my knees.

 

Looking back, I’m alarmed at the danger I put myself in. Being bionic by proxy involves more than a little risk.

 

Now, propped on a mantel in my office half a world away, is my helmet. Every now and then I take it down and try it on, showing it off to friends and telling them stories of the road. Me and my super hero costume, nestled safely at home.